Setsubun và ném đậu phòng quỷ: Hướng dẫn cho phụ huynh nước ngoài

Setsubun ném đậu trẻ em là khoảnh khắc mà hàng triệu gia đình Nhật Bản trải qua mỗi năm: con bạn đứng sau cánh cửa, hai tay nắm chặt đậu nành rang (Rakuten / Amazon) nhỏ, mắt mở to khi bố bước ra với chiếc mặt nạ quỷ Oni (Rakuten / Amazon) sừng đỏ. Tiếng cước chen lẫn tiếng la hét vui vẻ: “Oni wa soto! Fuku wa uchi!” — đó là ngày lễ truyền thống diễn ra vào ngày 3 tháng 2 mà cả người bản địa và gia đình nước ngoài đều háo hức chờ đợi. Setsubun không chỉ mang ý nghĩa văn hóa; đó còn là thởi điểm khiến nhiều phụ huynh băn khoăn về cách giải thích với con và đảm bảo an toàn.

Bài viết này là một phần trong chuỗi nội dung về lễ hội và truyền thống Nhật cho trẻ, giúp các bậc cha mẹ Việt Nam tại Nhật hiểu rõ hơn về ý nghĩa, nguồn gốc và cách tổ chức nghi thức ném đậu một cách vui vẻ và an toàn cho trẻ em.

Setsubun là gì và tại sao trẻ em thích ném đậu?

Setsubun (節分, tiết phân) là ngày trước khi bắt đầu mùa xuân theo lịch cổ Nhật Bản, tương ứng với ngày trước tiết Lập Xuân (Risshun). Theo âm lịch truyền thống, đây là thởi điểm chuyển giao mùa, khi mà ngườixưa tin rằng các linh hồn xấu xa và điều không may dễ xâm nhập nhất vào thế giới loài người. Do đó, lễ Setsubun ra đời với mục đích thanh tẩy, xua đuổi tà ma và đón nhận may mắn cho năm mới.

Năm 2026, Setsubun rơi vào ngày 3 tháng 2 năm 2026. Ngày này thay đổi nhẹ theo từng năm, thường rơi vào ngày 2, 3 hoặc 4 tháng 2. Đối với trẻ em, Setsubun là một trong những lễ hội đầu tiên trong năm mới sau Tết Nguyên Đán và Oshogatsu, mang đến không khí vui nhộn với những hoạt động tương tác trực tiếp.

Điều khiến trẻ em yêu thích Setsubun chính là nghi thức mamemaki — việc ném đậu vào người đóng vai quỷ Oni. Khác với những lễ hội chỉ đứng xem, ở đây trẻ được tham gia tích cực: chạy, la hét, ném đậu và cườI nóc. Đối với nhiều gia đình nước ngoài, đây là lần đầu tiên con họ được tiếp xúc với hình ảnh quỷ Oni — một nhân vật trong truyền thuyết Nhật Bản mà người lớn thường dùng để dạy trẻ về ranh giớI giữa điều thiện và điều ác.

Nguồn gốc và ý nghĩa của nghi thức Mamemaki

Mamemaki (豆撒き) — nghi thức ném đậu — là hoạt động trung tâm của lễ Setsubun. Người ta sử dụng đậu nành rang, gọi là fuku-mame (福豆, đậu phúc), với niềm tin rằng những hạt đậu này có khả năng thanh tẩy và ngăn chặn các linh hồn xấu xa xâm nhập ngôi nhà.

Nguồn gốc của tục ném đậu có thể truy nguyên về thời kỳ Heian, nhưng đến thời Minh Trị mới trở nên phổ biến rộng rãi trong dân gian. Truyền thuyết kể rằng, một nhà sư đã dùng đậu nành để đuổi quỷ khỏi ngôi chùa, từ đó hình thành phong tục ném đậu vào ngày Setsubun. Đậu nành được chọn không chỉ vì tính sẵn có mà còn vì trong tiếng Nhật, từ mame (豆, đậu) đồng âm với mame (魔目, con mắt của quỷ) — người xưa tin rằng ném đậu vào mắt quỷ sẽ làm nó mù và không thể quấy phá con người nữa.

Trong khi ném đậu, mọi người cùng nhau hô to câu thần chú kinh điển: “Oni wa soto! Fuku wa uchi!” (鬼は外! 福は内!), có nghĩa là “Quỷ dữ ra ngoài! May mắn vào trong!”. Đây là khoảnh khắc mà cả gia đình cùng tham gia, từ ông bà đến trẻ nhỏ, tạo nên một trải nghiệm gắn kết độc đáo.

Sau nghi lễ ném đậu, mỗi người sẽ ăn số đậu bằng số tuổi của mình cộng thêm một hạt. Tục lệ này mang tên toshi-kazu (年数), với ý nghĩa cầu mong sức khỏe dồi dào và may mắn trong suốt năm tới. Đối với trẻ em, việc đếm và ăn đúng số hạt đậu cũng là một trò chơi thú vị.

Ehomaki — món sushi cuộn may mắn không thể thiếu

Bên cạnh mamemaki, một phong tục khác gắn liền với Setsubun là ăn ehomaki (恵方巻) — một loại sushi cuộn (Rakuten / Amazon) dài, dày, không cắt thành từng miếng nhỏ. Từ ehō (恵方) nghĩa là “hướng may mắn”, được xác định dựa trên năm âm lịch. Năm 2026, hướng may mắn là nam nam đông (南南東).

Quy tắc ăn Ehomaki (Rakuten / Amazon) khá đặc biệt: người ta phải quay mặt về đúng hướng may mắn, cầm cuộn sushi bằng cả hai tay, cắn từ đầu đến cuối mà không nói một lờI nào. Người Nhật tin rằng nếu vi phạm một trong ba quy tắc này, may mắn sẽ “rơi ra” khỏi miếng sushi.

Đối với trẻ em, việc giữ im lặng trong khi ăn là một thử thách thú vị. Nhiều gia đình biến đây thành một trò chơi: ai cườI hoặc nói chuyện trước sẽ thua. Điều này không chỉ tạo niềm vui mà còn dạy trẻ về sự tập trung và tôn trọng nghi lễ.

Ehomaki ngày nay có nhiều biến thể phù hợp với khẩu vị trẻ em, từ loại truyền thống với cá hồi, trứng, dưa chuột đến phiên bản dành riêng cho trẻ với nguyên liệu đơn giản hơn. Phụ huynh có thể dễ dàng mua sẵn tại các siêu thị Nhật như Aeon, Seiyu hoặc Ito-Yokado vào dịp cuối tháng 1 đến đầu tháng 2.

Tham gia Setsubun tại nhà và nơi công cộng

Gia đình nước ngoài tại Nhật có hai lựa chọn chính để trải nghiệm Setsubun: tổ chức tại nhà hoặc tham gia sự kiện công cộng tại đền chùa, nhà trẻ (hoikuen), hoặc trường học.

Nhiều nhà trẻ (hoikuen) và mẫu giáo (yochien) tại Nhật tổ chức sự kiện Setsubun vào ngày lễ hoặc ngày gần nhất. Trẻ em sẽ cùng nhau làm mặt nạ Oni (Rakuten / Amazon) bằng giấy, hát bài hát Setsubun và ném đậu vào “quỷ” — thường là giáo viên hoặc phụ huynh tình nguyện. Đây là cơ hội tuyệt vờI để trẻ làm quen với văn hóa Nhật trong môi trường an toàn, có cấu trúc.

Nếu muốn trải nghiệm không khí lễ hội đúng nghĩa, các gia đình có thể đến các ngôi đền, chùa lớn. Tại Chùa Senso-ji ở Asakusa, Tokyo — ngôi chùa cổ nhất thành phố được xây dựng từ năm 628 — lễ hội Setsubun được tổ chức với quy mô lớn. Thay vì hô “Oni wa soto!”, người dân Asakusa có biến thể riêng: “Senshū banzei fuku wa uchi!” (千秋万歳福は内), nghĩa là “Vạn tuế muôn năm, phúc lộc vào nhà!”.

Một sự kiện khác không kém phần ấn tượng là lễ hội Setsubun tại chùa Zojo-ji (Tokyo) và chùa Naritasan (tỉnh Chiba). Tại đây, có đến hơn một tấn đậu nành rang được tung lên cho đám đông, cùng với sự tham gia của các nghệ sĩ nổi tiếng, diễn viên và võ sĩ sumo. Tuy nhiên, phụ huynh cần lưu ý rằng những sự kiện này thường rất đông đúc, nên cần chuẩn bị tinh thần và đảm bảo an toàn cho trẻ.

Hướng dẫn tổ chức Setsubun an toàn cho trẻ em

Mặc dù Setsubun là lễ hội vui nhộn, nhưng có một rủi ro mà nhiều phụ huynh nước ngoài không để ý: đậu nành rang có kích thước nhỏ, cứng và trơn, rất dễ gây nghẹn cho trẻ em dưới 5 tuổi. Cơ quan Tiêu dùng Nhật Bản (消費者庁) đã nhiều lần đưa ra cảnh báo về nguy cơ hít phải hoặc nuốt nhầm đậu nành rang ở trẻ nhỏ trong dịp Setsubun.

Dưới đây là quy trình chuẩn bị và tổ chức ném đậu an toàn cho gia đình có trẻ nhỏ:

flowchart TD
    A[Chuẩn bị nguyên liệu] --> B{Trẻ dưới 5 tuổi?}
    B -->|Có| C[Dùng giấy vo, bóng xốp hoặc hạt đậu giả]
    B -->|Không| D[Dùng đậu nành rang fuku-mame]
    C --> E[Chuẩn bị mặt nạ Oni mềm mại, không sợ hãi]
    D --> E
    E --> F[Giải thích trước với trẻ bằng tiếng Việt]
    F --> G[Thực hiện ném đậu trong không gian rộng]
    G --> H[Dọn dẹp ngay sau khi kết thúc]
    H --> I[Ăn đậu đúng số tuổi + 1 hạt nếu an toàn]

Sơ đồ 1: Quy trình tổ chức ném đậu Setsubun an toàn cho trẻ em trong gia đình.

Các biện pháp thay thế đậu nành rang

Với trẻ dưới 3 tuổi, tốt nhất là hoàn toàn không sử dụng đậu nành rang. Thay vào đó, phụ huynh có thể:

• Vo giấy màu (Rakuten / Amazon) thành những viên bi nhỏ, nhẹ và an toàn.
• Dùng bóng xốp mềm (Rakuten / Amazon) (pom-pom) có kích thước lớn hơn miệng trẻ.
• Mua đậu giả bằng vải nỉ (Rakuten / Amazon) tại các cửa hàng 100 yên (seria, Daiso) hoặc đồ chơi mầm non.

Với trẻ từ 3–5 tuổi, nếu vẫn muốn dùng đậu nành rang, hãy đảm bảo trẻ ngồi yên khi ăn và không chạy nhảy trong lúc cầm đậu. Nhiều nhà trẻ tại Nhật đã chuyển sang dùng túi nilon nhỏ (Rakuten / Amazon) chứa đậu thay vì ném từng hạt, giúp kiểm soát tốt hơn.

Giải thích với trẻ bằng tiếng Việt

Khi con bạn hỏi “Tại sao lại ném đậu vào bố?” hoặc “Quỷ Oni có thật không?”, đây là cơ hội để kết nối văn hóa Nhật với ngôn ngữ mẹ đẻ. Bạn có thể giải thích đơn giản:

“Đây là ngày lễ của Nhật Bản. Người ta ném đậu để xua đuổi những điều xấu xa, giống như con đuổi muỗi khỏi nhà vậy. Sau đó, mình ăn đậu để cầu mong sức khỏe. Bố đeo mặt nạ quỷ chỉ để giả vờ thôi, không có quỷ thật đâu.”

Đối với trẻ song ngữ, việc học câu “Oni wa soto! Fuku wa uchi!” cũng là một bài tập tiếng Nhật thú vị. Nhiều phụ huynh tạo ra bài hát hoặc trò chơi để trẻ dễ nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Setsubun là ngày nào trong năm?

Setsubun là ngày trước tiết Lập Xuân, thường rơi vào ngày 2, 3 hoặc 4 tháng 2. Năm 2026, Setsubun là ngày 3 tháng 2. Ngày này thay đổi theo âm lịch Nhật Bản.

Tại sao lại ném đậu nành mà không phải loại đậu khác?

Đậu nành được chọn vì từ mame (豆, đậu) trong tiếng Nhật đồng âm với mame (魔目, mắt quỷ). Người xưa tin rằng ném đậu vào mắt quỷ sẽ làm nó mù và không thể quấy phá. Ngoài ra, đậu nành rang (fuku-mame) còn tượng trưng cho hạnh phúc và sức khỏe.

Trẻ 2 tuổi có thể ăn đậu nành rang không?

Không nên. Đậu nành rang có kích thước nhỏ, cứng và dễ gây nghẹn ở trẻ dưới 5 tuổi. Cơ quan Tiêu dùng Nhật Bản khuyến cáo phụ huynh không cho trẻ nhỏ tiếp xúc với đậu nành rang trong dịp Setsubun. Thay vào đó, hãy dùng giấy vo, bóng xốp hoặc hạt đậu giả (Rakuten / Amazon) bằng vải.

Ehomaki khác gì sushi cuộn thông thường?

Ehomaki là một loại sushi cuộn dài, dày, có đường kính lớn hơn sushi cuộn thông thường và không cắt thành từng miếng nhỏ. Khi ăn, người ta phải quay mặt về hướng may mắn của năm, cầm bằng cả hai tay, ăn từ đầu đến cuối mà không nói chuyện.

Có thể mua đậu nành rang Setsubun ở đâu tại Nhật?

Đậu nành rang Setsubun (fuku-mame) được bán phổ biến tại các siêu thị như Aeon, Seiyu, Ito-Yokado, Life và các cửa hàng tiện lợi (Lawson, 7-Eleven, FamilyMart) từ giữa tháng 1 đến đầu tháng 2. Giá khoảng 200–500 yên cho một gói nhỏ đủ cho gia đình.

Kết luận

Setsubun là một trong những lễ hội truyền thống Nhật Bản mà trẻ em yêu thích nhất, nhờ tính tương tác cao và không khí vui vẻ. Đối với phụ huynh nước ngoài, đây là cơ hội quý giá để con em mình hòa nhập văn hóa, học được những giá trị về gia đình, cộng đồng và sự lạc quan.

Tuy nhiên, niềm vui chỉ thực sự trọn vẹn khi an toàn được đặt lên hàng đầu. Bằng cách thay thế đậu nành rang bằng vật liệu phù hợp cho trẻ nhỏ, giải thích rõ ràng về ý nghĩa lễ hội và chuẩn bị kỹ lưỡng, mỗi gia đình nước ngoài tại Nhật đều có thể tổ chức một mùa Setsubun đáng nhớ cho con em mình.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các lễ hội khác trong năm, đừng bỏ qua Hanami ngắm hoa anh đào vào mùa xuân, Kodomo no Hi Ngày thiếu nhi vào tháng 5, hay Tanabata và ước nguyện vào mùa hè.

Gợi ý tiếp theo: Bạn đã từng tổ chức Setsubun tại nhà chưa? Hãy chia sẻ kinh nghiệm của bạn trong phần bình luận để cộng đồng phụ huynh Việt tại Nhật cùng học hỏi nhé!

Bài viết liên quan

Các lễ hội khác trong chuỗi văn hóa Nhật cho trẻ:

• Lễ hội và truyền thống Nhật cho trẻ — Trang tổng quan về toàn bộ các lễ hội và nghi lễ Nhật Bản dành cho trẻ em
• Tết Nguyên Đán với trẻ em tại Nhật — Cách duy trì phong tục Tết Việt khi sống tại Nhật
• Hanami ngắm hoa anh đào — Hướng dẫn ngắm hoa anh đào và picnic mùa xuân cùng con
• Kodomo no Hi Ngày thiếu nhi — Ý nghĩa và cách tổ chức Ngày thiếu nhi 5/5 tại Nhật
• Tanabata và ước nguyện — Lễ hội sao và truyền thống treo thẻ ước nguyện

Nguồn tham khảo

• Lễ hội Setsubun ném đậu xua đuổi tà ma tại Nhật Bản — 2024-02-18 — Tổng quan về lịch sử và các địa điểm tổ chức Setsubun tại Tokyo
• SETSUBUN – LỄ HỘI NÉM ĐẬU VÀ TOP NHỮNG SỰ THẬT THÚ VỊ ÍT NGƯỜI BIẾT ĐẾN — 2025-08-27 — Nguồn gốc nghi thức Mamemaki và các chi tiết văn hóa ít người biết
• Setsubun – Lễ hội ném đậu trừ quỷ vào tháng 2 ở Nhật Bản — 2024-01-17 — Giải thích về ngày lễ, câu thần chú và phong tục Ehomaki
• Lễ hội Setsubun Nhật Bản và phong tục ném đậu trừ tà đặc sắc — 2025-05-10 — Thông tin về lịch sử và cách tham gia lễ hội Setsubun
• 【2026年】節分を子供に説明する伝え方｜安全な豆まき＆親子アイデア — 2026-01-18 — [ja] Hướng dẫn giải thích Setsubun cho trẻ và các hoạt động thay thế đậu nành an toàn
• 【節分】子供と楽しむ「怖くない」豆まき完全ガイド — 2026-01-13 — [ja] Cảnh báo an toàn về đậu nành rang và hướng dẫn tổ chức Setsubun không gây sợ hãi cho trẻ