Oshogatsu và phong tục năm mới: Hướng dẫn cho gia đình nước ngoài

Oshogatsu phong tục năm mới tại Nhật Bản bắt đầu từ năm Minh Trị thứ 6 (1873), khi đất nước này chính thức chuyển sang dương lịch với ngày 1 tháng 1 làm mốc đón năm mới. Ngày nay, đây là dịp nghỉ lễ quan trọng nhất trong năm và là cơ hội để phụ huynh nước ngoài hòa mình vào nền văn hóa lễ hội và truyền thống Nhật Bản dành cho trẻ em. Bài viết này cung cấp hướng dẫn thực tế về nguồn gốc, các phong tục chính và cách tổ chức Oshogatsu phù hợp cho gia đình có con nhỏ.

Oshogatsu là gì và nguồn gốc từ vị thần Toshigamisama

Oshogatsu (お正月) là tên gọi phổ biến nhất của Tết Nguyên Đán Nhật Bản. Trong hệ thống lễ hội và truyền thống Nhật dành cho trẻ, đây là sự kiện mang tính biểu tượng cao nhất. Từ “Shogatsu” (正月) vốn chỉ toàn bộ mùa lễ, còn “Ganjitsu” (元日) là ngày 1 tháng 1 cụ thể. Ngườ i Nhật thường dùng “Oshogatsu” như một cách gọi lịch sự trong sinh hoạt hàng ngày.

Nguồn gốc của lễ hội này gắn liền với Toshigamisama (年神様), vị thần năm mới trong tín ngưỡng Shinto. Theo quan niệm truyền thống, Toshigamisama là vị thần nông nghiệp đến từng nhà để ban phúc lành, sức khỏe và sự thịnh vượng trong năm tới. Chính vì lẽ đó, các gia đình Nhật chuẩn bị thật chu đáo từ cuối tháng 12 để chào đón vị thần này.

Trước năm 1873, Nhật Bản đón năm mới theo âm lịch giống Việt Nam và Trung Quốc. Thờ i kỳ Minh Trị Duy Tân đã đưa lịch Gregory vào sử dụng, khiến ngày 1 tháng 1 trở thành mốc chính thức của Oshogatsu. Dù lịch thay đổi, các nghi thức tâm linh và gia đình vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn.

Chuẩn bị đón năm mới từ cuối tháng 12

Phong tục chuẩn bị Oshogatsu thường bắt đầu từ khoảng ngày 28 tháng 12. Đây là thờ i điểm quan trọng để cả gia đình, kể cả trẻ nhỏ, tham gia vào các hoạt động mang ý nghĩa tinh thần.

Osoji (大掃除) là việc dọn dẹp tất niên toàn bộ ngôi nhà. Không đơn thuần chỉ là vệ sinh, đây là nghi thức thanh tẩy không gian sống để tiễn năm cũ và đón Toshigamisama. Nhiều gia đình nước ngoài sống tại Nhật cũng dần áp dụng thói quen này như một cách giúp trẻ hiểu về văn hóa lễ hội và truyền thống Nhật Bản.

Nengajo (年賀状) là thiệp chúc mừng năm mới (Rakuten / Amazon). Ngườ i Nhật thường gửi nengajo từ giữa tháng 12 để ngườ i nhận nhận được đúng ngày 1 tháng 1. Thiệp thường in hình con giáp của năm mới và câu chúc “Akemashite omedetou gozaimasu”. Các bậc cha mẹ có thể cùng con viết thiệp đơn giản để gửi đến bạn bè hoặc giáo viên, tạo thêm kết nối cộng đồng.

Trang trí nhà cửa là phần không thể thiếu. Kadomatsu (門松) là vật phẩm làm từ cành thông và tre, đặt trước cửa nhà theo cặp để chào đón thần linh. Kagami mochi (鏡餅) là bánh gạo tròn hai tầng với quả quýt đặt trên cùng, biểu tượng cho sự thịnh vượng. Shimenawa (注連縄) là dây thừng rơm thiêng treo trước cửa, mang ý nghĩa xua đuổi tà ma.

Lịch trình Oshogatsu cho gia đình có trẻ nhỏ

Dưới đây là dòng thờ i gian Oshogatsu từ ngày 28 tháng 12 đến ngày 7 tháng 1, giúp phụ huynh nước ngoài lên kế hoạch phù hợp cho con:

flowchart LR
    A[28-30/12<br/>Osoji và trang trí] --> B[31/12<br/>Joya no Kane]
    B --> C[1/1<br/>Ganjitsu]
    C --> D[2-3/1<br/>Sanganichi]
    D --> E[7/1<br/>Tháo dỡ trang trí]

Sơ đồ 1: Dòng thờ i gian các sự kiện chính trong dịp Oshogatsu cho gia đình có trẻ nhỏ.

Đêm 31 tháng 12 là thờ i khắc quan trọng nhất của năm cũ. Các ngôi chùa Phật giáo khắp Nhật Bản đổ chuông 108 lần trong nghi thức Joya no Kane (除夜の鐘). Theo giáo lý Phật giáo, 108 là số lượng phiền não của con ngườ i. Mỗi tiếng chuông xua đuổi một phiền não, giúp tâm hồn thanh thản bước sang năm mới. Một số đền chùa mở cửa cho khách tham quan nghe chuông, nhưng với trẻ nhỏ, việc nghe từ xa qua truyền hình cũng đầy ý nghĩa.

Ngày 1 tháng 1 (Ganjitsu) là ngày chính của Oshogatsu. Các gia đình thường thức dậy sớm, ăn món zouni (súp mochi (Rakuten / Amazon)) hoặc toshikoshi soba (mì soba (Rakuten / Amazon)) tùy vùng miền. Sau đó là thờ i gian sum họp quanh bàn ăn osechi ryori. Đây cũng là ngày trẻ em háo hức nhận phong bao lì xì từ ngườ i thân.

Ngày 2-3 tháng 1 (Sanganichi) là ba ngày đầu năm mới. Nhiều gia đình dành thờ i gian này để đi hatsumode, thăm họ hàng hoặc đơn giản là nghỉ ngơi cùng nhau. Hầu hết cửa hàng và công sở đều đóng cửa, tạo nên không khí yên bình hiếm có.

Ngày 7 tháng 1 là ngày tháo dỡ kadomatsu (Rakuten / Amazon) và các đồ trang trí theo truyền thống. Một số vùng giữ trang trí đến ngày 15 tháng 1 rồi đem đốt tại đền thờ trong nghi thức Dondo Yaki để tiễn biệt Toshigamisama.

Osechi Ryori - Ẩm thực năm mới đầy ý nghĩa

Osechi ryori (お節料理) là tập hợp các món ăn truyền thống được chuẩn bị đặc biệt cho dịp năm mới. Mỗi món đều mang một ý nghĩa biểu tượng, thể hiện lờ i chúc may mắn của gia đình.

Các món ăn được xếp trong hộp gỗ sơn mài (Rakuten / Amazon) nhiều tầng gọi là jubako, thường có 3 đến 4 tầng. Các món phổ biến bao gồm:

• Kuromame (đậu đen ngọt): tượng trưng cho sức khỏe và sống lâu
• Kazunoko (trứng cá trích): biểu tượng cho con cháu đông đúc
• Ebi (tôm): hình dáng cong như ngườ i cao tuổi, thể hiện trường thọ
• Kamaboko (chả cá hồng trắng): màu sắc may mắn, hình dáng như mặt trờ i mọc
• Konbu (rong biển): đồng âm với từ “vui mừng” (yorokobu)
• Kuri kinton (khoai lang nghiền với hạt dẻ): màu vàng tượng trưng cho tiền tài

Đối với gia đình nước ngoài, osechi ryori (Rakuten / Amazon) là cách tuyệt vờ i để giới thiệu văn hóa ẩm thực Nhật cho trẻ em. Nhiều siêu thị và cửa hàng tiện lợi bán sẵn osechi với giá từ khoảng 1.500 yên đến hơn 50.000 yên tùy loại. Nếu muốn tự làm, các nguyên liệu cơ bản đều có thể tìm mua dễ dàng tại Nhật.

Hatsumode - Lần viếng thăm đền chùa đầu năm

Hatsumode (初詣) là chuyến viếng thăm đền thờ Thần đạo hoặc chùa Phật giáo đầu tiên trong năm mới. Đây là phong tục quan trọng trong hệ thống lễ hội và truyền thống Nhật dành cho trẻ em, giúp trẻ làm quen với không gian tâm linh từ nhỏ.

Thờ i gian đi hatsumode thường là ngày 1, 2 hoặc 3 tháng 1. Một số gia đình đi vào nửa đêm ngày 31/12 để xin lộc đầu năm. Các đền thờ nổi tiếng như Meiji Jingu (Tokyo), Fushimi Inari Taisha (Kyoto) hay Sumiyoshi Taisha (Osaka) thường rất đông đúc.

Nghi thức hatsumode bao gồm:

1. Rửa tay và súc miệng tại temizuya (手水舎)
2. Ném tiền cúng dường vào hộp saisen
3. Vỗ tay hai lần và cầu nguyện (đối với đền Thần đạo)
4. Xin omikuji (giấy bói may rủi (Rakuten / Amazon))
5. Mua omamori (bùa hộ mệnh (Rakuten / Amazon)) hoặc hamaya (mũi tên xua tà (Rakuten / Amazon))

Với trẻ nhỏ, nên chọn khung giờ sáng sớm để tránh đông đúc. Mang theo đồ ăn nhẹ, nước uống và quần áo ấm (Rakuten / Amazon) vì phải xếp hàng ngoài trờ i. Nhiều đền thờ có khu vực riêng cho trẻ em chơi hoặc nghỉ ngơi.

Otoshidama - Phong tục lì xì cho trẻ em

Otoshidama (お年玉) là một trong những phong tục được trẻ em mong chờ nhất trong dịp Oshogatsu. Đây là món quà tiền mặt mà ngườ i lớn tặng cho trẻ nhỏ để chúc mừng năm mới và ghi nhận những nỗ lực của trẻ trong năm qua.

Nguồn gốc của otoshidama không phải là tiền mà từ việc chia nhau chiếc bánh gạo dâng lên thần linh. Theo truyền thống Shinto, mochi dùng làm lễ vật cho Toshigamisama sau đó được cả gia đình cùng thưởng thức, tượng trưng cho sự phước lành lan tỏa. Dần dần, bánh gạo được thay bằng tiền mặt tiện lợi hơn.

Tiền otoshidama thường được đựng trong phong bao giấy (Rakuten / Amazon) đặc biệt gọi là pochi-bukuro (ポチ袋). Phong bao thường in hình con giáp năm mới, daruma (Rakuten / Amazon) hoặc các nhân vật hoạt hình dễ thương.

Về số tiền, các gia đình Nhật thường tham khảo mức sau:

Đối với phụ huynh nước ngoài, otoshidama là cách tuyệt vờ i để dạy trẻ về văn hóa tiết kiệm và biết ơn. Nhiều gia đình khuyến khích con chia tiền thành ba phần: tiêu vặt, tiết kiệm và từ thiện.

Câu hỏi thường gặp

Oshogatsu và Tết Nguyên Đán có gì khác nhau?

Oshogatsu diễn ra vào ngày 1 tháng 1 dương lịch, trong khi Tết Nguyên Đán của Việt Nam và một số nước châu Á khác theo âm lịch. Trước năm 1873, Nhật Bản cũng đón năm mới theo âm lịch. Hiện nay, Oshogatsu tập trung vào các nghi thức Thần đạo và Phật giáo đặc trưng như hatsumode, osechi ryori và otoshidama.

Ngườ i nước ngoài có nên tham gia Oshogatsu không?

Hoàn toàn nên. Ngườ i Nhật đánh giá cao sự quan tâm của ngườ i nước ngoài đối với văn hóa địa phương. Việc cùng con tham gia dọn dẹp osoji, ăn osechi hoặc đi hatsumode không chỉ giúp hòa nhập mà còn là trải nghiệm giáo dục quý giá cho trẻ em.

Otoshidama nên cho bao nhiêu tiền?

Số tiền phổ biến là từ 1.000 yên đến 5.000 yên tùy độ tuổi và mối quan hệ. Điều quan trọng không phải là số tiền lớn mà là sự chu đáo trong cách trao tặng. Chọn phong bao pochi-bukuro đẹp và dành lờ i chúc chân thành sẽ tạo ấn tượng tốt hơn.

Kết luận

Oshogatsu phong tục năm mới là một phần không thể thiếu trong hành trình nuôi dạy con của ngườ i nước ngoài tại Nhật. Từ việc hiểu về toshigamisama đến việc tổ chức các hoạt động như ăn osechi-ryori, đi hatsumode và trao otoshidama, mỗi phong tục đều mang đến cơ hội để gia đình gắn kết và trẻ em học hỏi về nền văn hóa xung quanh mình.

Phụ huynh không cần phải thực hiện mọi nghi thức một cách hoàn hảo. Bắt đầu từ những điều đơn giản như dọn dẹp nhà cửa cùng con, cùng nhau viết nengajo hoặc đi xem hatsumode vào sáng sớm cũng đủ để tạo nên những kỷ niệm ý nghĩa. Đối với những ai muốn tìm hiểu thêm về lễ hội và truyền thống Nhật Bản dành cho trẻ em, hãy đọc thêm các bài viết liên quan trong chuyên mục của chúng tôi.

Bài viết liên quan

• Lễ hội và truyền thống Nhật cho trẻ — Tổng quan về các lễ hội quan trọng trong năm
• Tết Nguyên Đán với trẻ em tại Nhật — Cách duy trì phong tục Việt khi sống ở Nhật
• Lễ hội và truyền thống Nhật cho trẻ — Tổng quan về các lễ hội quan trọng trong năm

Nguồn tham khảo

• Báo điện tử Dân Trí: Theo chân ngườ i Nhật đón Tết truyền thống Oshogatsu — 2021-04-15 — Nguồn gốc, kadomatsu, osechi ryori, joya no kane
• WOM JAPAN: 11 truyền thống đón năm mới của ngườ i Nhật — 2024-12-30 — Otoshidama 5.000 yên, hatsumode, joya no kane 108 lần
• Ngườ i Việt ở Nhật: Hướng dẫn Oshogatsu — 2026-03-07 — Timeline Oshogatsu, ý nghĩa osechi, giá osechi ryori
• 小学館 HugKum: Nguồn gốc và mức tiền otoshidama — 2025-12-03 — [ja] Nguồn gốc otoshidama từ mochi, bảng số tiền theo tuổi
• こそだてまっぷ: Giải đáp thắc mắc về otoshidama cho trẻ — 2022-12-07 — [ja] Tại sao trẻ em nhận được otoshidama
• 日本正月協会: Truyền thống và cách đón năm mới — 2024-11-16 — [ja] Lịch sử Oshogatsu, các phong tục truyền thống
• Roygent Parks Hanoi: Nét đẹp truyền thống năm mới Nhật — 2026-01-09 — Tổng quan về Oshogatsu và ý nghĩa
• Du Lịch Khát Vọng Việt: Tìm hiểu về ngày tết Oshogatsu — 2014-12-09 — Hatsumode và các điểm đến