Cha mẹ cùng giới Nhật Bản và xã hội: Thực trạng và hỗ trợ

Cha mẹ cùng giới Nhật đang đối mặt với rào cản pháp lý đáng kể trong việc xây dựng gia đình. Nhật Bản là quốc gia G7 duy nhất chưa công nhận hôn nhân đồng giới, dù Tòa án cấp cao Osaka vừa tuyên bố lệnh cấm này vi hiến vào ngày 25/3/2025. Theo các nghiên cứu dân số, khoảng 7,6% người Nhật tự nhận mình thuộc cộng đồng LGBT, một con số không nhỏ trong xã hội đang dần thay đổi nhận thức. Bài viết này phân tích thực trạng của cha mẹ cùng giới Nhật, từ chính sách pháp lý đến các thách thức trong đời sống hàng ngày, giúp phụ huynh nước ngoài và người Việt tại Nhật nắm bắt quyền lợi và nguồn hỗ trợ thiết thực.

Bối cảnh pháp lý và xã hội

Chế độ đối tác cùng giới tại địa phương

Khác với hôn nhân đồng giới được công nhận ở cấp quốc gia tại nhiều nước phương Tây, Nhật Bản hiện chỉ có chế độ đối tác cùng giới được triển khai ở cấp địa phương. Phường Shibuya, Tokyo là địa phương đầu tiên cấp giấy chứng nhận đối tác cùng giới vào ngày 28/10/2015. Tiếp đó, phường Setagaya cũng triển khai từ tháng 11/2015. Đến nay, hàng trăm địa phương trên khắp Nhật Bản đã áp dụng hệ thống này, mở rộng từ các thành phố lớn như Osaka, Fukuoka, Sapporo đến nhiều thị trấn nhỏ.

Tuy nhiên, giấy chứng nhận đối tác cùng giới không có giá trị pháp lý tương đương hôn nhân. Các cặp đối tác không thể đăng ký chung hộ khẩu gia đình Nhật (koseki), không được hưởng quyền thừa kế theo luật, và gặp khó khăn trong việc đồng ý phẫu thuật y tế cho nhau. Điều này tạo ra khoảng cách pháp lý lớn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền làm cha mẹ và phúc lợi gia đình.

Các phán quyết tòa án gần đây

Cuộc chiến pháp lý đòi quyền hôn nhân đồng giới tại Nhật Bản bắt đầu từ năm 2019, khi 13 cặp đôi đồng giới trên khắp cả nước đệ đơn kiện chính phủ. Tòa án quận Sapporo ngày 17/3/2021 là tòa đầu tiên tuyên bố lệnh cấm vi hiến, vi phạm Điều 14 Hiến pháp về quyền bình đẳng. Tiếp theo, các tòa cấp quận tại Tokyo (2022), Nagoya (2023) và Fukuoka (2024) cũng đưa ra kết luận tương tự.

Ở cấp tòa phúc thẩm, Tòa án cấp cao Sapporo ngày 14/3/2024 đã xác nhận lệnh cấm vi hiến. Đến ngày 25/3/2025, Tòa án cấp cao Osaka tiếp tục ra phán quyết cùng chiều, đánh dấu lần thứ năm một tòa án cấp cao tại Nhật Bản bác bỏ tính hợp hiến của lệnh cấm hôn nhân đồng giới. Mặc dù các phán quyết này chưa có hiệu lực thi hành ngay lập tức, chúng tạo ra áp lực chính trị ngày càng lớn buộc Quốc hội Nhật Bản phải xem xét sửa đổi luật.

Bảng dưới đây so sánh ngắn gọn quyền lợi pháp lý giữa cặp đôi khác giới (kết hôn) và cặp đôi cùng giới (đăng ký đối tác) tại Nhật Bản hiện nay:

Chỉ số khoảng cách giới toàn cầu năm 2024 xếp Nhật Bản ở vị trí 118/146 quốc gia, vẫn là quốc gia có thứ hạng thấp nhất về bình đẳng giới trong nhóm G7.

Con đường trở thành cha mẹ

Nhận con nuôi và làm cha mẹ đỡ đầu

Đối với các cặp cùng giới tại Nhật Bản, hệ thống nhận con nuôi (里親制度) và chăm sóc đỡ đầu là những con đường pháp lý chính để trở thành cha mẹ. Tuy nhiên, hệ thống này đặt ra nhiều thách thức riêng. Theo quy định hiện hành, đặc biệt là việc nhận con nuôi đặc biệt (特別養子縁組) chỉ được thực hiện bởi các cặp vợ chồng khác giới đã kết hôn hợp pháp. Điều này loại trừ hầu hết các cặp cùng giới khỏi hình thức nhận nuôi phổ biến nhất.

Thay vào đó, các cặp cùng giới thường phải áp dụng theo hình thức nhận nuôi thông thường (普通養子縁組) hoặc đăng ký làm cha mẹ đỡ đầu (養育里親). Tháng 5/2018, Tokyo đã cải cách tiêu chuẩn nhận diện cha mẹ đỡ đầu, cho phép các cặp cùng giới đăng ký. Osaka cũng là thành phố tiên phong trong việc này từ năm 2017. Tuy nhiên, thực tế số lượng cặp cùng giới được công nhận làm cha mẹ đỡ đầu vẫn còn rất khiêm tốn so với nhu cầu thực tế.

Một số cặp cùng giới lựa chọn giải pháp chỉ một người trong cặp nhận nuôi con, khiến người còn lại không có quan hệ pháp lý với đứa trẻ. Điều này gây ra rủi ro pháp lý lớn trong trường hợp chia tay hoặc khi người có quyền nuôi con gặp sự cố y tế.

Các phương pháp sinh con khác

Ngoài nhận nuôi, một số cặp cùng giới, đặc biệt là các cặp lesbian, tìm đến thụ tinh nhân tạo (AID) hoặc mang thai hộ. Tuy nhiên, pháp luật Nhật Bản hiện chưa có khung pháp lý rõ ràng cho mang thai hộ, và các phương pháp hỗ trợ sinh sản dành cho cặp cùng giới gần như không được bảo hiểm y tế quốc dân chi trả. Chi phí tự túc cho một chu kỳ thụ tinh nhân tạo có thể lên đến hàng triệu yên, đặt gánh nặng tài chính nặng nề lên các gia đình.

Một số cặp cùng giới nam lựa chọn con đường nhờ người mang thai hộ tại nước ngoài, nhưng việc đăng ký khai sinh và quốc tịch cho con khi quay về Nhật thường phức tạp. Trẻ em sinh ra trong hoàn cảnh này đôi khi phải đối mặt với tình trạng “vô quốc tịch” tạm thời cho đến khi thủ tục pháp lý được hoàn tất.

Thách thức trong cuộc sống thường ngày

Thủ tục hành chính và phúc lợi gia đình

Thiếu khung pháp lý hôn nhân đồng giới ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống hàng ngày của cha mẹ cùng giới. Khi đăng ký hoikuen (nhà trẻ), nhiều địa phương yêu cầu giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình thông qua koseki. Các cặp cùng giới không có koseki chung thường phải giải thích thêm hoặc gặp khó khăn trong xếp hạng ưu tiên nhập học.

Về bảo hiểm y tế, hệ thống bảo hiểm y tế quốc dân Nhật Bản cho phép người lao động đăng ký vợ/chồng không có thu nhập làm người phụ thuộc. Tuy nhiên, vì các cặp cùng giới không được công nhận là “vợ chồng”, người không đi làm trong cặp thường phải tự đóng bảo hiểm y tế cá nhân. Điều này làm tăng đáng kể chi phí sinh hoạt của gia đình.

Trợ cấp trẻ em (jido teate) về lý thuyết được trao cho người giám hộ hợp pháp, nhưng trong trường hợp chỉ một người trong cặp cùng giới có quan hệ pháp lý với con, các thủ tục nhận trợ cấp có thể phức tạp hơn. Nhiều gia đình phải dựa vào sự linh hoạt của chính quyền địa phương để giải quyết các trường hợp đặc biệt.

Áp lực xã hội và nơi làm việc

Dù Nhật Bản được đánh giá là quốc gia an toàn và có mức độ bạo lực đối với LGBTQ+ thấp so với nhiều nước châu Á, áp lực xã hội vẫn hiện hữu. Khái niệm về “gia đình bình thường” (普通の家族) tại Nhật thường ngầm ám chỉ gia đình có bố, mẹ khác giới và con cái. Các cha mẹ cùng giới thường phải đối mặt với câu hỏi kỳ thị từ hàng xóm, thậm chí từ giáo viên tại trường mẫu giáo của con.

Tại nơi làm việc, dù ngày càng nhiều công ty lớn áp dụng chính sách đa dạng hóa (D&I), phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Nhật vẫn thiếu quy định bảo vệ nhân viên khỏi phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục. Việc xin nghỉ phép chăm con (ikuji kyugyo) cũng trở nên phức tạp hơn khi người lao động không thể chứng minh quan hệ pháp lý với đứa trẻ theo cách truyền thống.

Mạng lưới hỗ trợ và cộng đồng

Bên cạnh thách thức, cộng đồng hỗ trợ cha mẹ cùng giới tại Nhật Bản đang phát triển mạnh mẽ. Một số tổ chức phi chính phủ như NPO “Kodomappu” (こどまっぷ) chuyên cung cấp thông tin và tư vấn cho các gia đình LGBTQ+ muốn có con. Các nhóm hỗ trợ địa phương tại Tokyo, Osaka và Fukuoka thường xuyên tổ chức sự kiện kết nối, chia sẻ kinh nghiệm về nuôi dạy con.

Đối với người nước ngoài, việc tìm kiếm mạng lưới hỗ trợ cha mẹ làm việc trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Các nhóm Facebook và LINE dành cho phụ huynh LGBTQ+ người nước ngoài tại Nhật cung cấp không gian an toàn để trao đổi thông tin bằng tiếng Anh, tiếng Nhật và các ngôn ngữ khác. Tại Tokyo, khu vực Shinjuku Ni-chome nổi tiếng là trung tâm của cộng đồng LGBTQ+, nơi nhiều tổ chức cung cấp dịch vụ tư vấn bằng tiếng Anh.

Việc chia sẻ việc nhà trong gia đình cũng đóng vai trò quan trọng giúp các cặp cùng giới giảm bớt áp lực. Khác với mô hình gia đình truyền thống Nhật Bản thường phân chia vai trò theo giới tính, các cặp cùng giới thường xây dựng mô hình phân công linh hoạt hơn, dựa trên lịch làm việc và sở thích cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

Cặp đồng tính có thể nhận con nuôi ở Nhật Bản không?

Có, nhưng với điều kiện hạn chế. Cặp cùng giới không thể nhận con nuôi đặc biệt (特別養子縁組) vì hình thức này yêu cầu quan hệ vợ chồng hợp pháp. Tuy nhiên, họ có thể đăng ký làm cha mẹ đỡ đầu (養育里親) tại nhiều địa phương như Tokyo và Osaka, hoặc một người trong cặp có thể nhận nuôi thông thường (普通養子縁組). Từ năm 2018, Tokyo đã mở rộng tiêu chuẩn cha mẹ đỡ đầu cho các cặp cùng giới.

Cha mẹ cùng giới có được hưởng trợ cấp nuôi con (jido teate) không?

Về nguyên tắc, trợ cấp trẻ em được trao cho người giám hộ hợp pháp. Nếu cả hai người trong cặp cùng giới đều không có quan hệ pháp lý với con (ví dụ con là con riêng của một người), người có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ pháp lý sẽ là người nhận trợ cấp. Một số địa phương linh hoạt cho phép cả hai người đứng tên đơn xin trợ cấp nếu có giấy chứng nhận đối tác, nhưng thực tiễn còn phụ thuộc vào từng chính quyền địa phương.

Nếu một người trong cặp đồng tính là người nước ngoài, visa có được công nhận không?

Đây là một trong những thách thức lớn nhất. Vì Nhật Bản không công nhận hôn nhân đồng giới, người nước ngoài trong cặp cùng giới không thể xin visa phụ thuộc dựa trên quan hệ hôn nhân như các cặp khác giới. Họ phải dựa vào các loại visa độc lập như visa lao động, visa du học, hoặc visa đầu tư. Một số địa phương cấp giấy chứng nhận đối tác đã bắt đầu thử nghiệm chính sách visa cho bạn đời nước ngoài, nhưng chưa có quy định đồng bộ ở cấp quốc gia.

Các công ty Nhật Bản có chính sách hỗ trợ nhân viên LGBT không?

Ngày càng nhiều tập đoàn lớn tại Nhật Bản đã áp dụng chính sách đa dạng hóa bao gồm bảo vệ nhân viên LGBTQ+. Một số công ty cung cấp phúc lợi mở rộng cho bạn đời cùng giới, bao gồm bảo hiểm y tế tư nhân và nghỉ phép cưới. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Nhật vẫn chưa có chính sách rõ ràng. Các nhân viên LGBTQ+ thường phải tự đánh giá môi trường công ty trước khi quyết định công khai giới tính.

Kết luận

Thực trạng của cha mẹ cùng giới Nhật phản ánh một xã hội đang trong quá trình chuyển đổi chậm nhưng chắc. Mặc dù pháp lý còn nhiều hạn chế, các phán quyết tòa án gần đây và sự mở rộng của chế độ đối tác cùng giới ở cấp địa phương cho thấy hướng đi tích cực. Đối với các gia đình đang nuôi con hoặc có kế hoạch có con, việc chủ động tìm hiểu chính sách của địa phương mình sinh sống, kết nối với mạng lưới hỗ trợ và chuẩn bị phương án pháp lý dự phòng là điều cần thiết.

Nếu bạn đang tìm kiếm thông tin về cân bằng công việc và nuôi con trong bối cảnh gia đình đặc biệt, hãy tham khảo thêm các bài viết liên quan trong chuyên mục. Mỗi gia đình đều đáng được tôn trọng và hỗ trợ để nuôi dạy con cái trong môi trường an toàn, lành mạnh.

Bài viết liên quan

• Cân bằng công việc và nuôi con — Tổng quan chiến lược quản lý thời gian và năng lượng cho cha mẹ bận rộn
• Công ty thân thiện với gia đình — Đánh giá môi trường làm việc hỗ trợ cha mẹ tại Nhật
• Mạng lưới hỗ trợ cha mẹ làm việc — Các nhóm cộng đồng và tổ chức hỗ trợ phụ huynh
• Chia sẻ việc nhà trong gia đình — Mô hình phân chia công việc gia đình công bằng
• Thời gian chất lượng với con — Cách tối ưu hóa khoảng thời gian bên con giữa lịch trình bận rộn

Nguồn tham khảo

• Công nhận các cặp cùng giới ở Nhật Bản – Wikipedia tiếng Việt — 2018-12-22 — Lịch sử và phạm vi áp dụng chế độ đối tác cùng giới tại các địa phương
• Hôn nhân đồng giới Nhật Bản: Phán quyết lịch sử Tòa Osaka — 2025-03-28 — Phân tích pháp lý về phán quyết vi hiến và tiến trình kiện tụng
• Nhật Bản nỗ lực thúc đẩy bình đẳng giới, nâng cao nữ quyền — 2025-03-09 — Xếp hạng bình đẳng giới toàn cầu và thực trạng xã hội Nhật
• LGBTQ Life and Rights in Japan for Foreigners — 2026-03-04 — [en] Góc nhìn toàn diện về đời sống và quyền lợi LGBTQ tại Nhật dành cho người nước ngoài
• 同性カップルだけど子どもは育てられる？ — 2024-06-29 — [ja] Tư vấn tâm lý và pháp lý cho cặp cùng giới muốn nuôi con
• 同性カップルが日本で子どもを迎える方法 — 2023-12-29 — [ja] Hướng dẫn các con đường pháp lý để cặp cùng giới có con
• 同性カップルの里親 — 2017-05-10 — [ja] Thông tin về chính sách cha mẹ đỡ đầu dành cho cặp cùng giới
• Hệ Thống Gia Đình và Xã Hội Nhật Bản: Hướng Dẫn 2025 — 2026-03-07 — Cấu trúc gia đình, koseki và xu hướng xã hội Nhật
• Hôn Nhân và Gia Đình tại Nhật Bản: Hướng Dẫn cho Người Việt — 2026-01-01 — Thủ tục pháp lý và thách thức văn hóa trong hôn nhân tại Nhật